De emotie woede
In de voorgaande drie blogs werd woede steeds omschreven als een gevoelen (Aristoteles), een hoofdzonde of ondeugd (Gregorius) en de hartstochten van Mandeville ten gunste van de welvaart van een land.
In de hedendaagse psychologie wordt woede omschreven als een emotie. Emotie als een speciaal soort motivatie die naar de buitenwereld is gericht.
Het wat, hoe en wanneer m.b.t. woede bleef echter tot nu toe onderbelicht. Tijd nu om daar bij stil te staan. In de bronnen die zijn geraadpleegd treffen we allerlei omschrijvingen aan. Om enige ordening aan te brengen in de vele omschrijvingen van de emotie woede heb ik voor de duidelijkheid een eerste indeling in woede-uitingen gemaakt.
1. Het wat en hoe
Zo wordt woede (emotie of gevoel) omschreven door te wijzen op allerlei lichamelijke uitingen/houdingen die waarneembaar zijn voor de ander:
1) Een rood aangelopen gezicht (een onderdeel van “gezichtstaal”);
2) Geraas en getier, vloeken en schelden;
3) Trillen van razernij;
4) Iemand slaan, stompen of schoppen;
5) Blinde drift.
Woede die een uiting is van allerlei fysiologische processen in ons lichaam:
1) Het bloed dat kookt;
2) Opgewonden standje;
3) Een reactie op basis van een hoeveelheid adrenaline;
4) Als blikken konden doden bij een heftige ruzie;
5) Mensen die opvliegend of licht geraakt van aard zijn;
6) Mensen die verbitterd zijn.
2. Wanneer
Bij deze categorie wordt gewezen op situaties waarin woede tot uiting komt, zoals:
1) Een verzet tegen frustraties, tegenspraak of conflicten;
2) Een verzet tegen onrecht, bedreiging of misbruik;
3) Een verzet op basis van een diepgeworteld gevoel voor rechtvaardigheid;
4) Woede als verontwaardiging over misstanden of onrechtvaardigheid.
Bij al deze bovengenoemde situaties komt naar voren dat woede veelal gerelateerd is aan het sociale leven; aan de samen-leving waarbinnen een ieder van ons zich moet verhouden tot de ander. Onze medemens.
3. Algemene omschrijving
In deze categorie wordt woede omschreven wat woede met je kan doen zoals:
1) Woede als een zelfverwoestende zonde;
2) Woede als een uiting van egotisme of arrogantie;
3) Woede als een strijd tussen ratio en instinct;
4) Woede als een onbeheerste, irrationele uiting van onmacht;
5) Woede als een belachelijk verlies aan decorum, waarvan we later enorme spijt hebben.
NB: we laten hier de culturele verschillen om emoties te tonen buiten deze blog.
In het algemeen zou je kunnen concluderen op basis van het bovenstaande dat woede bijna altijd explosief, gepassioneerd is dat zich hetzij individueel hetzij als collectief kan uiten. Het zijn dus evenzovele gemoedstoestanden waarin woede tot uiting komt. En dat ongeremde woede eventueel kan leiden tot vernietiging van de ander maar ook tot een vorm van zelfvernietiging.
De (onnatuurlijke )tegenhanger van woede
Als tegenhanger van woede (ondeugd) zouden we als deugd/emotie kunnen wijzen op zelfbeheersing dat zich uit in matigheid. Zelfbeheersing zou je kunnen zien als een voorzorgsmaatregel; het voorkomen van een onbeheersbare toestand. Maar het lastige bij woede is dat het nagenoeg een automatische reactie op een gegeven situatie of prikkel is. Het is hier wat je noemt een echte hartstocht dat spontaan naar boven komt en zich uit in woedend gedrag.
In dat opzicht zou je bij woede met als tegenhanger zelfbeheersing ook moeilijk kunnen spreken in termen van Aristoteles (deel 1) van het zoeken naar het juiste midden tussen twee uitersten. Als woede een teveel is en zelfbeheersing een te weinig is komt vervolgens de vraag waar dan het juiste midden ligt. En hoe we dit dan moeten noemen. Ook Aristoteles worstelde hiermee. Want zelfbeheersing vraagt om een denkproces, een cognitieve activiteit terwijl woede een spontane autonome reactie is van ons lichaam. We komen daar in de paragraaf “wat gebeurt er fysiologisch in ons lichaam” nog op terug.
De hoofdzonde woede wordt binnen het christendom ook in relatie gebracht met begrippen als vergeving, verzoening of vergiffenis. Ook hier weer begrippen die duiden op een cognitief proces dat achteraf, na een woede-uitbarsting, gerealiseerd kan worden. Maar de woede-uitbarsting op zich niet kan voorkomen.
Een dergelijke situatie ontstaat eveneens indien er sprake is van een veroordeling (op voorhand) en of een bestraffing achteraf van de begane zonde met het doel om ze niet te begaan. Woorden die betekenis krijgen vanuit de levensbeschouwing of geloof van waaruit men dan denkt en handelt. Maar ook hier is weer sprake van een achteraf, een cognitief proces die een autonome woede-uitbarsting niet kan voorkomen.
Tenslotte is daar dan nog de situatie dat na een woede-uitbarsting je jezelf schuldig voelt dat je je zo hebt laten gaan. Een verlies van decorum. Ook hier weer achteraf. En bovendien een aantasting van zelfrespect. Op deze wijze wordt bij de emotie woede nog meer duidelijk dat woede duidelijk een negatieve lading in zichzelf heeft.
In dit verband wordt ook wel verwezen naar de libidotheorie van de zenuwarts S.Freud (1856-1939). Het Latijnse woord libido betekent drijfkracht. Hier in de betekenis van de psychische vertolker van een fysiologische drift. Die eigen is aan het menszijn.
De hedendaagse kijk op woede
Woede wordt binnen de hedendaagse psychologie omschreven als een emotie dat op zijn beurt wordt gezien als een speciaal soort motivatie. Daarbij worden motieven weer omschreven als innerlijke drijfveren om op een bepaalde manier te handelen. Dat betekent dat we emoties kunnen zien als innerlijke drijfveren die ons helpen om te gaan met allerlei situaties waarbij we onze bedoelingen aan de ander/anderen willen overbrengen. Voorbeelden zagen we bij de omschrijvingen in de categorie wanneer 2.
Nu zijn er echter vele emoties te onderscheiden. Binnen de psychologie wordt veelal een klein aantal elementaire emoties onderscheiden. R. Plutchik (2021) benoemt een achttal elementaire emoties, te weten: vreugde, acceptatie, angst, verrassing, verdriet, afkeer, woede en verwachting. In dit verband wordt dan vervolgens verwezen naar de kegel van Plutchik bestaande uit 32 emoties. De emotie woede wordt hierin afgebeeld in een oplopende trits van ergernis – naar woede – tot razernij.
Wat gebeurt er nu lichamelijk (fysiologisch) bij het uiten van woede
Bij een woedeaanval doen zich fysiologisch allerlei autonome processen voor. Onder het kopje wat werd reeds gesproken over een rood aangelopen gezicht. Dat had o.a. te maken met een versnelde hartslag en een verhoogde bloeddruk. Je las ook bloed dat kookt. Eventueel slaan of stompen betekent dat allerlei spieren zich aanspannen wat ook vaak te zien is aan de gezichtsuitdrukking bij het uiten van woede. Daarnaast verandert ook de ademhaling; zeker bij het hardop uiten van allerlei verwensingen, vloeken, schelden of tieren. Maar dat is niet het enige. Wat er ook gebeurd is dat er een aantal processen in het lichaam zelf autonoom plaats vinden.
Zo wordt zich woedend uiten ook wel gezien als een soort stressreactie van het lichaam. En dan treden er allerlei autonome processen in werking. Zo komen zowel via hormonen (signaalstoffen) in de bloedbanen als prikkels via zenuwbanen aan bij onze bijnieren die op hun beurt de bekende stoffen als adrenaline en cortisol afgeven.
Het zijn deze stoffen die op hun beurt weer leiden tot de bovengenoemde lichamelijke reacties. Pupillen die groter worden (als blikken konden doden), een droge mond en een verhoogde hartslag (rood aangelopen gezicht) en spieren die zich aanspannen alsmede een verandering van de ademhaling (schreeuwen, stompen slaan). In de blog “waarom hebben we twee stresssystemen”? deel 2 wordt dit proces nog eens beschreven alsmede foto’s waarop dit proces zichtbaar is gemaakt.
Bronnen
Savater, F. (2005) De zeven hoofdzonden. Handleiding voor de 21ste eeuw (Utrecht, Erven J. Bijleveld).
Kinneging, A., Slootweg, T. (2015) Deugdethiek, levensbeschouwing en religie. (Houten- Antwerpen, Het Spectrum b.v.).
Pinxteren, H. van, (2012) Michel de Montaigne. De essays. Boek II, 31 Over woede.(Amsterdam, Athenaeum-Polak & Van Gennep).
Zimbardo, P.G., Johnson, R.L., McCann, V. (2021) Psychologie. Een inleiding. (Amsterdam, Pearson Benelux bv).